پروسا ئوپەراسیونێن ئەنفالان دژی کوردان ١٩٨٧ - ١٩٨٨ ئەنفالا هەشتان وەک میناک

  • SALIM JASIM HAJY
Keywords: Chemical weapons, Anfal, Kurds Genocide, Badinan

Abstract

ئوپەراسیونێن ئەنفالان د‌هێنە هژمارتن ب گوپیتکا سیاسەتا دەولەتا عیراقێ ل دژی کوردان. هەشت قوناغێن ئەنفالان ل هەشت دەڤەرێن جوگرافی یێن جودا یێن کوردستانێ ل سالا ١٩٨٨ێ پێشوەخت پلانکری و ب هویری هاتینە بەرهەڤکرن و ئەنجامدان ب ئارمانجا ب دویماهی ئینانا پرسگرێکا کوردی "المشکلة الکردیة" و کونترولکرنا هەمی دەڤەرێن کوردستانێ.

د ئوپەراسیونا هەشتان دا ژبەر گرنگی و هەستیاریا جیوگرافیا دەڤەرا بادینان و لەزاتیا ئەنجامدانا "خاتـمة الانفال"، جودا ژ هەمی قوناغێن دی یێن ئەنفالان، شروڤەیەکا عەسکەری وەک لێکولینەک ل سەر چەوانیا ئەنجامدانا ئوپەراسیونێن سەربازی ب هویری بوویە بنگەهـ و پلانا پروسا ئەنفالکرنا بەهدینان.

ل پێشیێ چەکێ کیمیایی هاتە بکارئینان دا خەلک ژ جهێن خو یێ ئاسێ دەرکەڤن و ب رەڤن و ترس بەلاڤ ببیت و وورەیا خەلکی و یا پێشمەرگەی بشکێت، پاشی توپ، تەیارە و تانک و پتری دوو سەد هزار چەکداران هێرش ژ یازدە سەمتێن جوداڤە کریە. دئەنجام دا ب هزاران خەلکێ سڤیل هاتنە ژناڤبرن، ب دەهان هزاران خەلکێ دی هاتنە گرتن پاشی جوداکرن و ل دویماهیێ ژی ل گورێن ب کۆمەل هاتینە ژناڤبرن و ب دەهان هزاران خەلک ژی بوونە پەنابەر ل تورکیێ و ئیرانێ. هەروەسا ب گشتی ٦٦٣ گوند دڤێ قوناغێ دا هاتنە خرابکرن و تالان کرن.

Downloads

Download data is not yet available.

References

ا. زمانێن کوردی و عەرەبی:
-ئاری صالح جەلال: ئەنفال، هەولێک بو جینوسایدکردنی کورد. گوڤاری کەرکوک، ژمارە ٤ و ٥. کەرکوک ٢٠٠٤.
-ئاسو حەسەن: لە دووریانی مەرگ و ژیان دا. دەزگای موکریانی. هەولێر ٢٠٠٧.
-ئەرشەد حەمەد محو: ئوپراسیونین ئەنفالا ل دەڤەرا بادینان (دماهیک ئەنفال) ٢٥ تەباخێ – ٦ ئەیلولێ ١٩٨٨ (خواندنەکا دیروکی). د گوڤارا زانکوی سلێمانی دا. بەشی B. ژمارە ٤١ تەمموزی ٢٠١٣. سلێمانی.
-زوزان ناسر مستەفا: ئوپەراسیونێن ئەنفالێ ل کوردستانێ، دەرئەنجام و کاردانەڤە. ئەکادیمیای کوردی، هەولێر ٢٠١٣.
-شۆرش حاجی ڕەسوڵ: ئەنفال و کورد و دەولەتی عیراق. لەندەن ٢٠٠٣.
-عەلی بەندی: ئەنفالکرنا بەهدینان. بەرگێ سیێ. سپیرێز، دهوک ٢٠٠٨.
-عومەر محەمەد: پەلامارە سەربازیەکانی ئەنفال لە هەشت قوناغدا. چاپی یەکەم، سڵیمانی ٢٠١٣.
-گومبەتی، ئدریس ئومەر: ئەنفالی زیێ بچوک. لێکۆلینەوەیێکی مێژوویی، سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتییە. چاپی یەکەم، سلێمانی ٢٠١٣.
-چاڤپێکەڤتنا دختور فاییق گولپی کو دختورێ پێشمەرگەیان بوو، د پروگرامێ پەنجەمۆر یێ کەنالێ ڕووداو ل روژا ٢٢/٣/٢٠١٩.
-علی نبی صالح دوسکی: عملیات الانفال فی کردستان العراق. دار سپیرێز للطباعة و النشر، دهوک ٢٠٠٦.
-عسکری مصطفی و ئامێدی محمد صالح و اخرین ٢٠٠٦: نص اللائحة الا‌ضاحیة المقدمة من قبل هیئة الدفاع عن ضحایا جریمة الانفال الی محکمة الجنایات العراقیة العلیا فی القضیة المرقمة ١/جنایات الثانیة. مطبعة مندلاوی، اربیل.

ب. زمانێن بیانی:
-Benz, Wolfgang 2006: Ausgrenzung, Vertreibung, Völkermord. Genozid im 20. Jahrhundert. dtv, München.
-Benz, Wolfgang 2006: Die Wannsee-Konferenz vor 65 Jahren. In: Tribüne, Jg. 45 (2006). Nr. 4.
- Goldhagen, Daniel Jonah 2009: Schlimmer als Krieg. Wie Voelkermord entsteht und wie er zu verhindern ist. Siedler Verlag, Muenchen.
- Hajy, Salim 2012: Die Anfal-Operationen der irakischen Regierung gegen die Kurden (1987-1988). Eine Fallstudie über die Bedingungen des Genozids. Han, Berlin.
-Hilberg, Raul 1982: Die Vernichtung der europäischen Juden. Die Gesamtgeschichte des Holocaust. [Hrsg. Wolter, Ulf. Aus dem Amerikanischen von Seeger, Christian…] – Berlin: Olle und Wolter.
- Hoffmann, Tessa 1980: Der Völkermord an den Armeniern vor dem Gericht. Der Prozess Talaat Pascha (Berlin 1921). Göttingen.
- Human Rights Watch/Middle East 1995: Iraq´s Crime of Genocide. The Anfal Campaign against the Kurdes. Yale University Press. New York ans London.
-Montgomery, Bruce P. 2010: Counterpoint. Reurning Evidence to the Anfal Files Should be Repatriated to Iraqi Kurdistan. In: Archivaria, The Journal of the Association of Canadian Archivists. Nr. 69, Spring 2010.
-The Iraqi Secret Police Files: A Documentary Record of the Anfal Genocide. In: Archivaria, The Journal of the Association of Canadian Archivists. Nr. 52.
Published
2020-07-30
How to Cite
HAJY, S. J. (2020). پروسا ئوپەراسیونێن ئەنفالان دژی کوردان ١٩٨٧ - ١٩٨٨ ئەنفالا هەشتان وەک میناک. Journal of Duhok University, 22(S1), 214-234. Retrieved from http://journal.uod.ac/index.php/uodjournal/article/view/671